Eski Türklerde Arkadaş Ne Demek?
Bir Arkadaş Arayışına Çıkalım
Düşünsene, İzmir’de sıcak bir yaz günü. Sahilde sırtımda tişört, altımda şort, kafamda güneş gözlüğü, yanımda bir dost. Ama değil… Öyle bir dost ki, kanka demek yetmiyor. 5 yaşından beri yanımda, birbirimizin sırlarını bilen, biri yanlış kelime söylediğinde, diğerinin gözünden anlayan o eski dost. Arkadaş demek, sadece yan yana yürüdüğün biri değil. Peki, Eski Türklerde arkadaş ne demekti?
Hadi bakalım, bu yazıyı bir kafede yazarken, Çeşme’den gelen rüzgarı hissediyorum. O esnada düşüncelere dalıyorum. “Hadi ama, eski Türkler ne demek istedi? Kanka, dost, yoldaş… Bunların tarihi arka planı ne?” diyerek derin düşüncelere dalıyorum. Evet, biraz fazla düşünmüş olabilirim ama sonuçta ben bu yaşımda, 25 yaşında, her şeyi fazla düşünen bir İzmirli gencim. Ama merak etme, bu yazı seni kesinlikle sıkmaz, hem de Eski Türklerin arkadaş tanımını mizahi bir şekilde keşfedeceğiz.
Eski Türklerde Arkadaşlık: Kardeşlikten Daha Fazlası
Eski Türklerde “arkadaş” demek, günümüzün arkadaşlık ilişkilerinden biraz daha derin bir anlam taşıyor. Hani şu benim de pek çok kez söylediğim ama belki de hakikaten anlamını çok sorgulamadığımız “can yoldaşı” tabiri var ya, işte o! Eski Türkler, arkadaşlığı sadece yan yana oturmak, sohbet etmek ya da beraber bir kahve içmek olarak görmüyordu. Arkadaşlık, birlikte mücadele etmeyi, omuz omuza savaşmayı, hayatta kalmayı ve birbirini her anlamda desteklemeyi içeriyordu.
Geleneksel Türk toplumu, özellikle Orta Asya’daki göçebe yaşamlarında, “yoldaş” ya da “dost” kelimelerini sadece arkadaşlık bağlamında değil, bir hayat arkadaşı, bir mücadele arkadaşı olarak kullanıyordu. Yani, aslında “arkadaş” demek, bir nevi “kardeşlik” demekti. “Yoldaş” olmak, aynı hedefe doğru yürümek, birbirini zor zamanlarda yalnız bırakmamak demekti. O zamanlarda dostluk, biraz daha hayatta kalma mücadelesiyle iç içeydi, tabii bu da arkadaşlığa başka bir boyut katıyordu.
Benim şuan ki arkadaşlarım ise daha çok “Beni anlamıyorlar” diyen, aslında benden de fazla kafasında kurgu yapmayan tipler. Ama yine de onlara her şeyimi açıyorum, çünkü sonuçta can yoldaşlarım onlar. Hep derim ya, “Beni tanıyan bir tek sen varsın” diye. Ama Eski Türklerde işler biraz daha farklıydı. O zamanlar dostum dediğin kişiyle her şeyini paylaşmak, gerçekten her şeyi paylaşmak demekti. Hem fiziken, hem ruhen. Göz göze bakıp, bir anlam taşımayan bakışlarla bile anlayabiliyorlardı.
Eski Türkler Arasında Sohbetler: Oğuz Kağan ve Arkadaşlık
Hadi gel, biraz da tarihsel bir perspektife bakalım. Beni tanıyanlar bilir, tarih konusunda kafam biraz çalışıyor. O yüzden sana birkaç tarihsel anekdot da atıfta bulunmak istiyorum. Mesela, Oğuz Kağan’ı bilirsin. Kendisinin pek çok savaşta yanındaki arkadaşlarıyla birlikte aldığı zaferler, onun arkadaşlık anlayışının ne kadar güçlü olduğunun bir göstergesidir. Eski Türkler için, dostluk sadece savaşta değil, barış zamanında da bir tür dayanışma, güven ilişkisi anlamına geliyordu.
Oğuz Kağan’ın yanında hep güvenebileceği arkadaşları vardı. Hatta efsaneye göre, Oğuz Kağan’ın kurduğu Oğuzlar, arkadaşlık ilişkileriyle şekillenmişti. Yani her şey “arkadaş” kelimesiyle başlayıp “zafer”le bitiyordu. Hadi gel, biraz da mizahi bir gözle bakalım:
—
Oğuz Kağan ve arkadaşları arasındaki bir diyalog:
Oğuz Kağan: “Bugün savaşacağımız yer çok uzak, yoldaşlarım. Ama benim en büyük güvencem sizlersiniz. Birlikte yürüdüğümüzde, rüzgar bile önümüze geçemez.”
Küçük Yoldaş (gizlice düşünerek): “Rüzgar mı? Bugün de misafirlerim vardı, bizim mutfakta yapacak bir şey yok, rüzgar var mı ki?”
Oğuz Kağan: “Yoldaşlarım, savaşta da sizlere güveniyorum. Arkadaşlık, işte budur!”
—
Görüyoruz ki, Eski Türklerde arkadaşlık sadece bir kelime değil, içi dopdolu bir anlam taşıyor. Kişiler arası ilişkilerde, arkadaşların yeri çok büyüktü. Yalnızca savaşta değil, her zaman birlikteydiler. Gerçek bir dost, savaşta bile sana sırtını döndürmezdi. “Kardeşim” dediğin kişi her an yanında olurdu. İyi gününde olduğu kadar, kötü gününde de onunla olurdun.
Günümüzde Arkadaşlık: Herkesle Yoldaş Olunmaz!
Bir de bugünlere gelelim. Yani şu sosyal medyaların bolca bulunduğu, hikayelerin bir saniye sonra kaybolduğu dönemde, dostluk ya da arkadaşlık kavramı ne yazık ki biraz yumuşadı. Günümüzün en büyük arkadaşı; “like” butonu. Oysa bir fotoğrafı beğenmek, “arkadaşım” demekle aynı şey değildir. Yani sosyal medya arkadaşlıkları o kadar “şekli” oldu ki, duygusal bağlar bazen arka planda kalıyor. Eski Türklerde ise, arkadaşlıklar sadece fiziksel değil, duygusal bir bağla da güçleniyordu.
İzmir’de, iş çıkışı bir kafede oturup 15 dakika boyunca “Aaa, ben de onu düşündüm” dediğimiz bir arkadaşlık var. Ama Eski Türklerdeki gibi, o kadar derin değil. Dostluk da mücadeleyi gerektiriyor, bazen savaşacaksınız, bazen susacaksınız, ama her durumda birbirinizi gerçekten anlamalısınız.
—
Bir gün, İzmir’de iki arkadaş arasında geçen bir diyalog:
Kaan: “Abi, seninle dışarıda bir selfie çekmek çok zor ya.”
Erdem: “Niye?”
Kaan: “Çünkü sen hep 500 metrelik görüş açısıyla bakıyorsun. Arkamda duran 7 kişiyle birlikte selfie çekmemi bekliyorsun.”
Erdem: “Ya bu Eski Türklerin dostluk anlayışını bilsen, her şey yerli yerinde olurdu.”
—
Evet, eski dostluk anlayışı bambaşkaydı. Belki biz de biraz daha fazla arkadaşlık anlamına inanmamız gerekebilir. Çünkü bir dost, aynı zamanda hayatta en zor anlarında seni nehir gibi akmaya zorlayan bir güçtür.
Sonuç: Eski Türklerde Arkadaş Ne Demekti?
Sonuç olarak, Eski Türklerde arkadaş demek, sadece yan yana oturduğun, kahve içtiğin, güldüğün biri değildi. O dönemdeki arkadaşlık, her şeyi bir arada yapabilme, her türlü zorlukla birlikte savaşabilme ve en önemlisi “güven” üzerine kurulu bir bağdı. Bugün dostluğumuz bu kadar güçlü değil belki, ama belki de bu yazı, arkadaşlık anlayışımızı biraz daha Eski Türklerin bakış açısıyla sorgulamamıza neden olmuştur. Kim bilir?
Ben yine de her zaman şunu diyorum: “İzmir’deki arkadaşlarım sağ olsun, onlar hep yoldaşım olacak!”